VEHBE ZUHAYLİ (RH.A)’İN BAKIŞ AÇISIYLA NAHL SURESİ 41. VE 50. AYET-İ KERİMELER

Muhacirlerin Mükâfatı, Peygamberlerin Beşer Oluşları, Peygamberimiz (S.A.)İn

Kur’anı Açıklamak Hususundaki Vazifesi Ve Kafirlere Yapılan İlâhi Tehdit

41- Zulme uğradıktan sonra Allah rıza­sı için hicret edenleri dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiretin mü­kâfatı ise daha büyüktür. Bir bilseler!

42- Onlar sabreden ve yalnız Rablerine güvenenlerdir.

43- (Ey Peygamber) Biz senden önce de peygamber olarak sadece kendilerine vahyettiğimiz erkekleri gönderdik. Bil­miyorsanız ilim ehline sorun.

44-  Onları apaçık mucizelerle ve kitap­larla gönderdik. Kendilerine indirilen hükümleri insanlara açıklaması için sa­na da Kur’anı indirdik. Belki düşünürler.

45-  Kötülükler planlayanlar Allah’ın kendilerini yerin dibine batırmayaca-ğından yahut hiç beklemedikleri bir yerden kendilerine azap gelmeyeceğin­den emin midirler?

46- Veya gezip dolaşırken azabın ken­dilerini yakalamayacağından emin mi­dirler? Zira onlar Allah’ı âciz bırak­mazlar.

47- Yahut korku içerisindeyken azaba uğramamaktan emin midirler? Şüphe­siz Rabbiniz gerçekten çok şefkatli çok merhametlidir.

48-  Onlar Allah’ın yarattığı eşyanın göl­gelerinin Allah’a boyun eğip secde ede­rek sağa sola vurmasını görmüyorlar mı?

49-  Göklerde ve yeryüzünde bulunan canlılar ve melekler hiç büyüklük tas­lamadan Allah’a secde ederler.

50-  Onlar yüce Rablerinden korkarlar ve kendilerine emrolunanı yaparlar.

Açıklaması

“Allah rızası için hicret edenleri…” Bu ayet Allah’ın rızasını kazanmak ar­zusuyla Allah yolunda hicret edenlerin Allah’ın sevabını ve mükâfatını umarak yurtlarından ve kardeşlerinden ayrılanların mükâfatını belirtmektedir.

Ayetin manası şudur: Allah yolunda ve Onu razı etmek arzusuyla yurtla­rından ve vatanlarından ayrılanları, mallarını ve evlâdını terkedenleri; Zulme uğrayıp Allah düşmanlarından eziyet gördükten sonra başka diyara gidenleri dünyada güzel bir yurda ve beldeye, güzel bir mertebeye kavuşturacağız. Bu güzel mertebe; kendilerine zulmeden Mekke halkına, bütün araplara ve bütün doğu-batı ahalisine hakim olmaktır.

“güzel bir yere yerleştireceğiz” güzel bir yer; güzel bir mertebe, hoşa gide­cek bir mesken, elverişli bir belde demektir. İbni Abbas, Şa’bî ve Katade’nin ifadelerine göre bu da Medine’dir. Mücahid ise: Bunun manası güzel rızık de­mektir, der.

İbni Kesir de şöyle demektedir: Bu iki ifade arasında çelişki yoktur. Çün­kü bunlar evlerini, mallarını terketmişler Allah da buna karşılık olarak onlara dünyada bundan daha hayırlısını vermiştir. Zira kim bir şeyi Allah için terke-derse Allah ona ondan daha hayırlısını bedel olarak verir. Böylece onlar insan­ların ve ülkelerin efendileri oldular.

Dolayısıyla ayette geçen “Kasene”, maddî-manevî yüksek mertebe demek­tir:

“Ahiretin mükâfatı ise…” Yani hicretlerine karşılık ahiretin sevabı ise on­lara dünyada verdiğimiz mükâfattan “daha büyüktür.” Çünkü ahiretin sevabı tükenmek bilmeyen daimî nimetle dolu “Cennef’tir.

“(Onlar) bir bilseler!” Buradaki zamir (onlar) “Kâfirler”e aittir. Yani onlar Allah’ın bu güçsüz bırakılan horlanan kimselerin elinde dünya ve ahireti topla­yacağını, bu kimselere hem dünya hem de ahiret nimetlerini vereceğini bilse­lerdi onların dinine girmeyi arzu ederlerdi.

Buradaki zamirin “Hicret edenler’e râci olması da caizdir. Yani onlar bunu bilselerdi gayretleri ve sabırları daha fazla olurdu. Yani bu hicret edenlerle bir­likte hicret etmekten geri kalanlar Allah’ın kendisine itaat edip Rasulüne tabi olan kimseler için hazırladıen nimetleri bir bilseler!, demektir.

İbni Cerir ve İbnü’l-Münzir, Hz. Ömer (r.a.) dan naklediyor ki: Hz. Ömer (r.a.) Muhacirinden birine bir ihsanda bulunduğu zaman: Buyur, al. Allah bunu sana mübarek kılsın. Bu Allah’ın sana dünyada vaad ettiği mükâfattır. Ahiret-te senin için hazırladığı ise daha çoktur, derdi.

Daha sonra Cenab-ı Hak bu kimseleri şu şekilde tavsif etmektedir: Onlar sabreden kimselerdir. Yani kavminden gördüğü eziyet ve işkencelere, sevgili vatanından -Allah’ın haram ve Muhterem kıldığı beldeden- ayrılmaya karşı, Cihada, Allah yolunda canları feda etmeye, yolculuk yorgunluğuna ve gurbetin sıkıntılarına karşı sabreden kimseler ve yalnız Rablerine tevekkül eden işlerini Allah’a havale eden kimselerdir. Allah ta dünya ve ahirette bunların akıbetini güzel kılmıştır.

İbni Kesir diyor ki: Bu ayetin inmesinin sebebi Mekke’de kavimlerinin şid­detli eziyetlerini görüp de Rablerine (daha rahat ve huzurlu bir şekilde) kulluk yapma imkanı bulabilmek için onların aralarından ayrılıp Habeşistan’a giden Habeşistan Muhacirleri de olabilir. Bu gurubun ileri gelenleri arasında: Hz. Osman b. Affan ve yanında hanımı Rasulullah (s.a.) kızı Rukiyye, Rasullullah (s.a.)’ın amcasının oğlu Ca’fer b. Ebî Talib, Ebu Seleme b. Abdilesed bulunuyor­du. Kadınlı erkekli Sıddîk ve Sıddîkalardan yaklaşık 80 kişi idiler. Allah onlar­dan razı olmuş ve onları da razı kılmıştır. Allah onlara dünya ve ahirette güzel bir mükâfat vaadinde bulunmuştur.^[1][13]

Bundan sonra Cenab-ı Hak bu surede zikredilen peygamberliği inkâr edenlerin “beşinci şüphelerine: “Peygamberin beşer olmaması gerekir” ifadele­rine cevap vermiştir. Allah Teala şöyle buyurmuştur:

“Biz insanlara gökyüzü ehlinden yani meleklerden peygamber gönderme­dik. Sadece yeryüzü halkından erkekleri gönderdik. Bu peygamberlere de emir­lerimizi ve nehiylerimizi vahyediyoruz. Ya Muhammedi Senin kavmine de daha önceki ümmetlere gönderdiğimiz gibi yani kendi cinslerinden ve tabiatlarından bir peygamber gönderdik.”

“De ki: Rabbimi tenzih ederim. Nihayet ben de sadece peygamber olan bir insanım.” (İsra, 17/93).

“De ki: Ben de sadece sizin gibi bir insanım. Ancak bana… vahyolunmakta-dır.”(Kehf, 18/110).

İbni Abbas diyor ki: Allah, Hz. Muhammed (s.a.)’i “Rasul” olarak gönderdi­ğinde Araplar bunu yadırgamış ve şöyle demişlerdi: Allah, Rasulünü insan ola­rak göndermekten çok yücedir. Bunun üzerine Cenab-ı Hak şu ayeti indirdi: İçlerinden birine: ‘İnsanları korkut’, diye vahyetmemiz insanlar için hayret ve­rici bir şey mi oldu?!”

“İlim ehline sorun.” Ayrıca Ehl-i Kitab’a sorun kendilerine gönderilen pey­gamberler beşer miydiler yoksa melek mi? Eğer melek ise yadırgamanız doğru­dur. Beşer iseler Muhammed (s.a.)’in de beşer olmasını yadırgamayın.

“Onları apaçık mucizelerle ve kitaplarla gönderdik.” Yani onları peygambertiklerinin doğruluğuna şahid olacak hüccet ve delillerle, Rabbani şeriatı ih­tiva eden kitaplarla gönderdik.

(Zübür) Kitap manasmdaki Zebur kelimesinin çoğuludur. Araplar kitap yazdım manasında (Zebertü’l-kitâb) derler. Bu kelime Kur’anda şöyle geçmek­tedir: “Yemin olsun ki biz Tevrat’tan sonra Zebur’da da: Yeryüzüne mutlaka sa-lih kullarım vâris olur, hükmünü koymuştuk.” (Enbiya, 21/105) “İnsanların (dünyada) yaptıkları her şey amel defterlerinde kayıtlıdır,” (Kamer, 54/52) Bu ayette Zebur: Amel defteri manasında kullanılmıştır.

(Nahl: 44) ayetinde takdim ve te’hir vardır. Yani: Biz senden önce de pey­gamber olarak sadece kendilerine vahyettiğimiz erkekleri apaçık mucizelerle ve kitaplarla gönderdik demektir.

“illâ ricâlen” Erkeklerden başkasını göndermedik, demektir. Buradaki (il­lâ) kelimesi (gayr) manasında olup (lâilâhe illallah) kelimesindeki (illâ) gibidir.

“Sana Kur’anı indirdik…” Ya Muhammed! Senden öncekilere kitaplar in­dirdiğimiz gibi Allah’ın sana indirdiği kitabın manalarını bildiğin için insanla­ra Rableri tarafından indirilen esasları, hükümleri, helâl ve haramı, peygam­berlerini yalanlamaları sebebiyle helak olup yokolan geçmiş ümmetlerin kıssa­larını beyan etmen için sana da Kur’anı indirdik.

“Belki düşünürler” Yani, kâinatın hakikatlerini, hayatın sırlarını ve tari­hin akışım incelemeleri ve düşünmeleri bu sebeple hidayeti bulmaları, iki ci­handa kurtuluşu kazanmaları için (bu kitabı indirdik.)

Önlerine ümit kapısı açıldıktan sonra Cenab-ı Hak onları üzerinde bulun­dukları küfür ve isyankârlıktan sakındırarak şöyle buyurdu:

“Kötülükler planlayanlar., emin midirler?” Yani Allah Teala kötülük işle­yen, kötülüklere davet eden üzerinde bulundukları dalâlet yoluna insanları da­vet etmek suretiyle tuzak ve plan kuranlara mühlet verdiğini ve kendisinin hi-lim sahibi olduğunu bildirmektedir. “Mekr” kelimesi iügatte gizlice fesad için çalışmaktan ibarettir.

Ayetin manası şudur: Rasulullah (s.a.)’a karşı kötü tuzak planlayan ve in­sanların onun davetine iman etmesine engel olma teşebbüsünde bulunan Mek-ke’liler şu dört şeyden emin midirler?

Birincisi: Karun’a yapıldığı gibi yerin dibine geçmekten…

İkincisi: Lut kavmine yapıldığı gibi azabın hiç beklemedikleri bir yerden ansızın gelmesinden…

Üçüncüsü: Gece-gündüz dolaşırken, yolculuk esnasında, ticaret yaparken, geçim temin ederken yahut eğlence ile meşgul olurken azabın onları yakalama­sından… Zira onlar hangi durumda olurlarsa olsunlar Allah’ı âciz bırakamaz­lar.

Dördüncüsü: Azabın onları korku ve endişe içerisinde yakalamasından… Yani Allah’ın bir kavmi helak etmesi sebebiyle onların korku içinde bekledikle­ri bir halde azaba yakalanmalarıdır.

Bu durum “Hiç beklemedikleri yerden” ayetinden farklıdır. Zira şiddetli korku ile birlikte beklenen azap ansızın gelen azaptan daha şiddetli ve daha tesirlidir. Kalbin korkudan titrediği bir anda verilen ceza ansızın verilen ceza­dan daha şiddetlidir.

“Şüphesiz Rabbiniz gerçekten çok şefkatli ve çok merhametlidir.” Yani Allah Teala onlara âcil bir azap ve âcil bir ceza vermedi. Çünkü O, kullarına şefkatli ve merhametlidir. Kullarına, noksanlarını telâfi etmeye, hatalarını dü­zeltmeye, sapıklıktan dönmeye imkân bulabilecekleri bir vakit bırakmıştır.

Buharî ve Müslim’in Sa/ıi/ılerinde şöyle bir hadis-i şerif yer almaktadır: “Duyduğu eziyete ve kötü söze karşı Allah’tan daha sabırlı hiçbir kimse olamaz. Müşrikler Allah’ın evlâdı olduğunu söylüyorlar. Allah da onlara rızık veriyor, afiyet veriyor.”

Yine bu iki eserde yer alan bir hadis-i şerifte şöyle buyuruluyor: “Allah şüphesiz, zalime mühlet verir. Ama onu yakaladığı zaman da bırakmaz.” Bun­dan sonra Rasulullah (s.a.) şu ayeti okudu: “Rabbinin zalim olan kasabaları yakaladığı zaman yakalaması böyledir. Şüphesiz Rabbinin yakalaması can ya­kıcıdır, şiddetlidir.” (Hud, 11/102).

Bu ayetin benzeri şudur: “Nice zalim kasabalara önce mühlet verdim, son­ra da azabımla yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır.” (Hacc, 22/48).

Korkutma ve uyarıdan sonra muazzam ilâhî kudreti; azamet ve celâlini, her şeyin boyun eğdiği yüceliğini hatırlatmayı uygun görmüş ve Cenab-ı Hak şöyle buyurmuştur:

“Onlar Allah’ın yarattığı varlıkları görmüyorlar mı?…” O kötülük planla­yanlar Allah’ın yarattığı dağlar, ağaçlar, binalar ve dimdik ayakta duran cisim­ler gibi gölgesi olan varlıkların gölgelerinin bir o yana bir bu yana, bir sağa, bir sola, sabah-akşam eğildiklerini görmüyorlar mı?

Ezherî diyor ki: “Gölgelerin eğilmesi” gündüzün yarısından sonra dönmesi demektir. Bu da akşam üzeri olmaktadır.

Bu ayetteki “Görmüyorlar mı?” ifadesinin muhatabı bütün insanlardır. “Hiçbir şey” kelimesi dağ, ağaç, bina ve ayakta dimdik duran cisimler gibi göl­gesi olan varlıklara işaret etmektedir. “Gölgeleri vurur.” ifadesi de buna delil­dir. Yani gölgesi yere vuran cisimlerdir.

(Zılâlühü: Onun gölgeleri) ifadesinde “Gölgeler” çoğul olduğu halde tekil kelimeye muzaf olmuştur. Manası: Gölgeleri olan varlıkların gölgeleri demek­tir. Çünkü zamirin raci olduğu (Allah’ın yarattığı) kelimesi lafzan tekil olsa da mana bakımından çoğuldur. Bunun bir benzeri de “Sırtları üzerinde rahat du­rabileceğiniz binek hayvanları” (Zuhruf: 43/23) ayetidir. Burada da (Zuhûrihi: Sırtları) kelimesinde çoğul tekile muzaf olmuştur. Ama burada da zamir çoğul manası taşıyan (Bineceğiniz) tekil kelimesine racidir.

“Allah’a boyun eğip secde ederek” Yani eşyanın gölgeleri sadece Allah’ın emrine secde etmektedirler. Sücûd: Kendini küçük görerek Allah’a boyun eğip huzurunda eğilerek bağlılık arzetme ve teslim olma demektir. Duhûr: Zillet ve teslimiyettir. Çünkü gölgeler doğu tarafından batı tarafına geçerler. Gündüzün ilk saatlerinde doğu tarafından olur. Sonra kısalır kısalır, bir halden diğer hale geçer. Gündüzün sonuna doğru batı tarafına doğru meyleder. Bu intikâl ilâhî kudrete delildir.

Dahırun kelimesi vav’la cem’i yapıldı. Çünkü duhur: boyun eğmek akıllı varlıkların vasıflanndandır. Yahut bunu için akıllı varlıklar da vardır, dolayı­sıyla akıllılar dikkate alınmıştır.

Ayetin toplu manası şudur: “Onlar Allah’ın yarattığı ve gölgesi bulunan bütün bu varlıkların Allah’a boyun eğerek Allah’ın emirlerine hiç imtina etme­den mütevazi bir şekilde teslim olarak secde ederek gölgelerinin sağa-sola vur­masını, gölgelerin bir taraftan diğer tarafa dönmesini görmüyorlar mı?”

Cenab-ı Hak sonra canlıların secde etmesini zikrederek şöyle buyurdu: “Yer ve göklerde hareket eden bütün canlılar ve Allah’a ibadet etmekten ve gö­revlendirildikleri herhangi bir şeyden yahut Allah’ın murad ettiği bir şeyden asla imtina etmeyen ve büyüklük taslamayan melekler de Allah’ın emrine bo­yun eğerler.”

“Onlar Rablerinden korkarlar.” Melekler ve Allah’ın yarattığı diğer canlı­lar Rablerinden korkarlar. Rableri daima hâkimiyet, ezici güç ve galip olmak suretiyle onların çok üstündedir.

Melekler kendilerine emredilen şeyi yaparlar. Onlar daima Allah’a itaat, O’nun emirlerine uymak ve nehyettiklerini terketmek üzerine devam ederler.

Ayetteki (üstte olmak) tabiri rütbe, şeref, kudret ve kuvvet yönünden Ce­nab-ı Hakkın her şeyin fevkinde olmasıdır.

Bu ayetin benzeri ayetler çoktur. Meselâ: “Göklerde ve yerde olanlar ister istemez Allah’a secde ederler. Gölgeleri de sabah-akşam Allah’a boyun eğer.” (Ra’d, 13/15).

Özetle: Peygamberimize ve müminlere kötülük planlayan Mekkeliler Al­lah’ın cezasından sakınmalıdırlar. Zira Allah er-geç onlara azab etmeye kadir­dir. Onun kudretinin ve azametinin ve ululuğunun delili yer ve göklerde bulu­nan cansızlar, bitki, hayvan, insan, cin ve meleklerin O’na boyun eğmesidir. ^[2][14]